H   A   P   P   Y       H   O   M   E       A   C   A   D   E   M   Y

บทนำ

ความบกพร่องทางพัฒนาการของระบบประสาท (neurodevelopmental disorders: NDDs) เป็นกลุ่มภาวะที่มีข้อจำกัดในการพัฒนาการทำงานของสมอง โดยทั่วไปอาการเริ่มปรากฏในช่วงวัยเด็ก แต่อาจได้รับการสังเกตหรือวินิจฉัยเมื่อบุคคลมีอายุมากขึ้น ภาวะเหล่านี้จึงอาจส่งผลต่อการดำเนินชีวิตตลอดช่วงวัย

การรวมหลายภาวะไว้ในกลุ่ม NDDs มีประโยชน์ต่อการทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างพัฒนาการของสมอง พฤติกรรม และการทำหน้าที่ อย่างไรก็ตาม การแบ่งเป็นหมวดหมู่ไม่ได้หมายความว่าแต่ละภาวะแยกขาดจากกันโดยสมบูรณ์ บุคคลหนึ่งอาจมีลักษณะของหลายภาวะร่วมกัน เช่น ออทิสติกร่วมกับสมาธิสั้น หรือมีความบกพร่องทางการเรียนรู้เฉพาะด้าน (แอลดี) ร่วมกับความผิดปกติด้านภาษา

บทความนี้ รวบรวมความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับ NDDs เพื่อเป็นแนวทางในการเรียนรู้ ให้เกิดความใจในในความแตกต่าง และสามารถศึกษา ลงลึกในรายละเอียดของแต่ละโรคในกลุ่มนี้ต่อไป

นิยามและความหมาย

เกณฑ์การจำแนกโรคทางจิตเวชที่สำคัญ ได้แก่ DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5^th Edition, Text Revision) ของสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน และ ICD-11 (International Classification of Diseases 11^th Revision) ขององค์การอนามัยโลก แม้ระบบทั้งสองมีรายละเอียดด้านชื่อ การจัดกลุ่ม และรหัสวินิจฉัยแตกต่างกันบ้าง แต่ต่างให้ความสำคัญกับช่วงเวลาที่อาการเริ่มต้น ผลกระทบต่อการทำหน้าที่ และการพิจารณาบริบทของบุคคลอย่างรอบด้าน

ความบกพร่องทางพัฒนาการของระบบประสาท (neurodevelopmental disorders: NDDs) ตามเกณฑ์ DSM-5-TR อธิบายว่า เป็นกลุ่มภาวะที่เริ่มต้นในช่วงพัฒนาการ และก่อให้เกิดข้อจำกัดต่อการทำหน้าที่ส่วนบุคคล สังคม การศึกษา หรือการประกอบอาชีพ ระดับความรุนแรง อาจมีตั้งแต่ความยากลำบากเฉพาะด้าน เช่น การอ่าน การเขียน สมาธิจดจ่อ ไปจนถึงข้อจำกัดหลายด้านที่ส่งผลต่อการสื่อสาร การเรียนรู้ และการดำเนินชีวิตประจำวัน

กลุ่มความบกพร่องทางพัฒนาการของระบบประสาทตามเกณฑ์ DSM-5-TR มีดังนี้

ความบกพร่องทางสติปัญญา (Intellectual Disabilities: ID)
มีข้อจำกัดด้านความสามารถทางสติปัญญาและการปรับตัวในชีวิตประจำวัน เช่น ด้านแนวคิด สังคม และการปฏิบัติ

ความบกพร่องทางการสื่อสาร (Communication Disorders)
มีความยากลำบากด้านภาษา การออกเสียง ความคล่องแคล่วในการพูด หรือการใช้ภาษาเพื่อการสื่อสารทางสังคม

ออทิสติก (Autism Spectrum Disorder: ASD)
มีความแตกต่างหรือข้อจำกัดด้านการสื่อสารและปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ร่วมกับรูปแบบพฤติกรรม ความสนใจ หรือกิจกรรมที่จำกัดและเกิดซ้ำ

สมาธิสั้น (Attention-Deficit/ Hyperactivity Disorder: ADHD)
มีอาการขาดสมาธิ และ/หรือซนหรือหุนหันพลันแล่นในระดับที่ไม่สอดคล้องกับพัฒนาการและส่งผลต่อการทำหน้าที่

ความบกพร่องทางการเรียนรู้เฉพาะด้าน หรือ แอลดี (Specific Learning Disorder: LD)
มีความยากลำบากอย่างต่อเนื่องด้านการอ่าน การเขียน หรือคณิตศาสตร์ แม้ได้รับโอกาสทางการศึกษาที่เหมาะสม

ความบกพร่องทางการเคลื่อนไหว (Motor Disorders)
ครอบคลุมความผิดปกติด้านการประสานงานของกล้ามเนื้อ (developmental coordination disorder) การเคลื่อนไหวซ้ำ (stereotypic movement disorder) และกลุ่มอาการกระตุก (tic disorders)

ความบกพร่องที่ระบุรายละเอียดอื่นหรือไม่ระบุรายละเอียด (Other NDDs)
ใช้เมื่อมีอาการและผลกระทบที่มีนัยสำคัญ แต่ข้อมูลหรืออาการไม่ครบตามเกณฑ์ของความผิดปกติชนิดใดชนิดหนึ่ง

การจัดกลุ่มดังกล่าวมีประโยชน์ในการสื่อสารทางวิชาชีพและการวางแผนบริการ แต่ไม่ควรถูกมองว่าเป็นขอบเขตทางชีววิทยาที่ตายตัว บุคคลที่ได้รับการวินิจฉัยเหมือนกันอาจมีระดับความสามารถ ความต้องการ จุดแข็ง และปัญหาร่วมแตกต่างกันอย่างมาก ในทางกลับกัน บุคคลที่ได้รับการวินิจฉัยต่างกันอาจมีความยากลำบากด้านการบริหารจัดการตนเอง ภาษา ความจำใช้งาน การควบคุมอารมณ์ หรือการประมวลผลทางประสาทสัมผัสคล้ายคลึงกัน การอธิบายบุคคลจึงควรครอบคลุมทั้ง “การวินิจฉัย” และ “รูปแบบการทำหน้าที่” ของบุคคลนั้น

ลักษณะทางคลินิก

อาการของ NDDs มักเปลี่ยนรูปแบบตามพัฒนาการ ในช่วงปฐมวัยอาจพบความล่าช้าด้านภาษา การเล่น การเคลื่อนไหว หรือการตอบสนองทางสังคม เมื่อเข้าสู่วัยเรียน ปัญหาด้านการอ่าน การเขียน สมาธิ การวางแผน และการสร้างความสัมพันธ์กับเพื่อนอาจเด่นชัดขึ้น ในวัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ ความต้องการด้านการจัดการเวลา การเรียนระดับสูง การทำงาน การเงิน และการดำรงชีวิตอย่างอิสระ อาจทำให้ข้อจำกัดที่ไม่เคยสังเกตเห็นมาก่อนปรากฏชัด

ขณะเดียวกัน บุคคลอาจมีการพัฒนาและปรับตัวจนทำให้อาการภายนอกลดลง แต่ยังคงใช้ความพยายามสูง หรือเกิดความเหนื่อยล้าทางจิตใจ

การเกิดร่วมกันของหลายภาวะเป็นลักษณะที่พบได้บ่อย บุคคลอาจมี NDD มากกว่าหนึ่งประเภท รวมทั้งมีปัญหาด้านอารมณ์ การนอนหลับ พฤติกรรม หรือสุขภาพกายร่วมด้วย

บุคคลอาจมีจุดแข็ง เช่น ความจำเฉพาะด้าน ความใส่ใจในรายละเอียด ความสนใจอย่างลึกซึ้ง ความคิดสร้างสรรค์ ความซื่อตรง หรือความสามารถในการคิดอย่างเป็นระบบ การวางแผนช่วยเหลือที่มีประสิทธิผลจึงควรใช้จุดแข็งเป็นฐาน ไม่ควรอธิบายผ่านข้อบกพร่องเพียงด้านเดียว

สาเหตุ

NDDs เป็นปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างปัจจัยเสี่ยงทางพันธุกรรม อิทธิพลจากสิ่งแวดล้อม และความผิดปกติทางระบบประสาท ซึ่งส่งผลต่อการเจริญเติบโตและพัฒนาการของสมองตามปกติ ดังนี้
    1.ปัจจัยทางพันธุกรรม
    2.ปัจจัยก่อนคลอด ปริกำเนิด และสิ่งแวดล้อม
    3.พัฒนาการของสมองและปฏิสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับสิ่งแวดล้อม

การบำบัดรักษาและฟื้นฟูสมรรถภาพ

NDDs ไม่มีวิธีการรักษาชนิดเดียวที่เหมาะสมกับทุกคน เป้าหมายควรถูกกำหนดร่วมกับบุคคลและครอบครัว โดยพิจารณาอายุ ระดับพัฒนาการ ปัญหาที่ส่งผลต่อชีวิต จุดแข็ง ค่านิยม และทรัพยากรที่มีอยู่

การดูแลอาจประกอบด้วย การแก้ไขการพูด กิจกรรมบำบัด กายภาพบำบัด การเสริมสร้างทักษะทางสังคม การส่งเสริมทักษะการดำเนินชีวิต การช่วยเหลือด้านพฤติกรรม การปรับการเรียนและสิ่งแวดล้อมในห้องเรียน การดูแลสุขภาพจิต และการใช้ยาเมื่อมีข้อบ่งชี้

ผลการวิจัยจากโปรแกรมหนึ่งไม่ควรนำไปสรุปว่าโปรแกรมนั้นจะเหมาะกับเด็กทุกคน การเลือกวิธีการควรพิจารณาคุณภาพหลักฐาน ความพร้อมของบุคลากร ความพึงพอใจของครอบครัว และการตอบสนองของบุคคล พร้อมติดตามผลและปรับแผนอย่างสม่ำเสมอ

การสนับสนุนผู้ดูแลเป็นองค์ประกอบสำคัญ เนื่องจากครอบครัวต้องรับมือกับการนัดหมายหลายระบบ ค่าใช้จ่าย ความไม่แน่นอน และความเครียดในชีวิตประจำวัน โปรแกรมฝึกทักษะผู้ดูแลของ องค์การอนามัยโลก เน้นการช่วยให้ผู้ดูแลเข้าใจการสื่อสารของเด็ก สร้างโอกาสการเรียนรู้ในกิจวัตรประจำวัน ส่งเสริมพฤติกรรมที่เหมาะสม และดูแลสุขภาวะของตนเอง โดยสามารถปรับให้เหมาะกับบริบท ทางวัฒนธรรมและทรัพยากรของแต่ละพื้นที่ได้

ในระบบการศึกษา การสนับสนุนอาจประกอบด้วยการลดสิ่งรบกวน การแบ่งงานเป็นขั้นตอน การเพิ่มเวลาในการทำงาน การใช้สื่อภาพ เทคโนโลยีช่วยเหลือ วิธีประเมินผลที่ยืดหยุ่น และการจัดทำแผนการศึกษาเฉพาะบุคคล การปรับดังกล่าวไม่ได้เป็นการลดมาตรฐานโดยอัตโนมัติ แต่เป็นการลดอุปสรรคที่ไม่เกี่ยวข้องกับเป้าหมายการเรียนรู้โดยตรง

การวางแผนควรครอบคลุมการเปลี่ยนผ่านสู่วัยรุ่นและวัยผู้ใหญ่ ทั้งการศึกษาต่อ การประกอบอาชีพ สุขภาพทางเพศ การจัดการเงิน การเดินทาง การอยู่อาศัย และการตัดสินใจเกี่ยวกับสุขภาพของตนเอง

บทสรุป

ความบกพร่องทางพัฒนาการของระบบประสาท (NDDs) เป็นกลุ่มภาวะที่มีความหลากหลายสูง มีจุดเริ่มต้นในช่วงพัฒนาการ และอาจส่งผลต่อบุคคลตลอดช่วงชีวิต การทำความเข้าใจ NDDs จำเป็นต้องก้าวพ้นจากการมองชื่อการวินิจฉัยเป็นคำอธิบายทั้งหมด โดยพิจารณาร่วมกันทั้งพัฒนาการทางสมอง รูปแบบการทำหน้าที่ จุดแข็ง ปัญหาที่เกิดร่วมกัน และบริบทของครอบครัว โรงเรียน ที่ทำงาน และสังคม

การดูแลช่วยเหลือทั้งการบำบัดรักษาและฟื้นฟูสมรรถภาพ ต้องเป็นแบบเฉพาะบุคคล อ้างอิงหลักฐานทางวิชาการ ให้ครอบครัวและบุคคลมีส่วนร่วม และติดตามผลอย่างต่อเนื่อง

เป้าหมายสูงสุดไม่ควรจำกัดอยู่ที่การลดอาการ แต่ควรรวมถึงการสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ การดำรงชีวิตอิสระ การมีส่วนร่วม การยอมรับตนเอง และคุณภาพชีวิตที่สอดคล้องกับความต้องการของแต่ละบุคคล

เอกสารอ้างอิง